| Dane | |
|---|---|
| Urodzenie | 5 sierpnia 1461, Kraków |
| Śmierć | 19 sierpnia 1506, Wilno |
| Rodzice | Kazimierz IV Jagiellończyk i Elżbieta Rakuszanka |
| Stanowiska | Wielki książę Litwy (od 20 lipca 1492), król Polski (1501–1506) |
| Koronacja | 12 grudnia 1501, Wawel |
| Małżeństwo | Helena Moskiewska (18 lutego 1495) |
| Najważniejsze | |
| Wojny | Konflikty z Wielkim Księstwem Moskiewskim (1492–1494, ok. 1500) |
| Uchwały | Unia mielnicka (1501), Nihil novi (1505) |
Aleksander Jagiellończyk był członkiem rodu Jagiellonów, który przez kilka lat łączył funkcję wielkiego księcia litewskiego i monarchy polskiego. W czasie panowania dbał o Wilno, prowadził politykę zagraniczną Litwy wobec Moskwy oraz uczestniczył w uregulowaniu relacji między koroną a magnaterią i szlachtą.
Jak rządził jako wielki książę Litwy?
Po śmierci ojca Aleksander objął rządy nad Wielkim Księstwem Litewskim 20 lipca 1492 roku, co de facto zerwało personalną unię z Koroną. Znał język litewski i był ostatnim wielkim księciem, który go posługiwał. Władca korzystał z pomocy litewskich doradców i zapewnił Litwie samodzielność w prowadzeniu polityki zagranicznej.
W latach 1492–1494 prowadził wojnę z Wielkim Księstwem Moskiewskim, która skończyła się stratą Wiaźmy i utratą kontroli nad częścią księstw wierchowskich. Dla ułożenia stosunków zawarł małżeństwo z Heleną, córką Iwana III, 18 lutego 1495 roku. Pomimo tego w 1500 roku ponownie wybuchły działania zbrojne na wschodnich rubieżach.
Jak został królem Polski i jakie miał uprawnienia?
Po śmierci brata Jana Olbrachta Aleksander został wybrany na następcę 3 października 1501 przez sejm walny obradujący w Piotrkowie i przybył do Krakowa po koronę. 12 grudnia 1501 koronował go arcybiskup i prymas Fryderyk Jagiellończyk. Żona Aleksandra nie otrzymała koronacji królewskiej z powodu swojego wyznania prawosławnego i sprzeciwu biskupów.
Koronacja wiązała się z podpisaniem dwóch aktów ustrojowych — zrzeczeniem się przez niego praw dziedzicznych do Litwy i zacieśnieniem unii polsko-litewskiej (unia mielnicka, 1501) oraz przyznaniem senatowi większych kompetencji na mocy przywileju mielnickiego. W praktyce prowadziło to do ograniczenia władzy królewskiej na rzecz możnowładztwa.
Jakie zmiany ustrojowe wynikły za jego panowania?
W 1504 roku sejm w Radomiu uchwalił ustawy, które zabraniały łączenia wysokich urzędów w jednym ręku i ograniczały rozdawnictwo dóbr królewskich. W 1505 roku sejm przyjął konstytucję Nihil novi, zgodnie z którą król nie mógł w sprawach dotyczących wolności, przywilejów i praw wprowadzać nowych postanowień bez zgody izby poselskiej i senatu. Na tym samym sejmie zatwierdzono „Statut Łaskiego”, będący zbiorem przywilejów szlacheckich, kościelnych i praw miejskich.
Jak przebiegała polityka zewnętrzna i sytuacja militarna?
W 1501 Aleksander zawarł w Wilnie sojusz przeciwko Moskwie z mistrzem krajowym Inflant zakonu krzyżackiego Wolterem von Plettenbergiem. Walki z Moskwą trwały nadal; 28 marca 1503 podpisano sześcioletni rozejm, w wyniku którego około jedna trzecia terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się pod okupacją moskiewską.
Lekkomyślne dysponowanie zasobami skarbu doprowadziło do jego wyczerpania i utrudniło odparcie najazdów tatarskich i wołoskich. W 1504 roku król odwiedził Gdańsk, gdzie potwierdził przywileje miejskie i rozwiązał spory handlowe.
Jakie dzieła architektoniczne pozostawił po sobie?
W 1504 roku na Wawelu rozpoczęto budowę renesansowego pałacu; za życia Aleksandra wzniesiono skrzydło północno-zachodnie, a prace kontynuował jego brat Zygmunt I Stary. W Wielkim Księstwie Litewskim był fundatorem dzieł późnogotyckich, w tym kompleksu bernardynów w Wilnie i kościoła św. Anny.
Przypisuje się mu również fundacje obronnych cerkwi w Małomożejkowie i Synkowiczach. Aleksander zmarł 19 sierpnia 1506 w Wilnie.
