Apteka „Pod Orłem” powstała w 1909 roku i od początku mieściła się w narożnej kamienicy przy Małym Rynku w Podgórzu, wówczas w granicach odrębnego miasta. Przez lata zaopatrywali się w niej zarówno mieszkańcy polscy, jak i żydowscy, w tym organizacja dobroczynna Bikkur Cholim.
Historia założenia i własność
Założenie apteki przypisuje się mgr Józefowi Pankiewiczowi. Była to czwarta apteka w Podgórzu i pierwsza poza ścisłym centrum. W 1930 roku syn Józefa, Tadeusz Pankiewicz, rozpoczął pracę w aptece po ukończeniu studiów farmaceutycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, a od początku 1934 roku pełnił obowiązki zarządcy.
Apteka pozostała własnością rodziny Pankiewiczów przez cały czas opisywany źródłowo. Po śmierci Józefa w 1942 roku formalną własność odziedziczyła jego żona Maria; w 1945 roku zrzekła się praw na rzecz Tadeusza, który stał się formalnym właścicielem w 1946 roku.
Jaką rolę pełniła apteka w czasie II wojny światowej?
Po utworzeniu getta w Podgórzu apteka znalazła się wewnątrz jego murów i jako jedyna placówka farmaceutyczna otrzymała zgodę władz niemieckich na działalność wewnątrz getta. Na polecenie okupanta apteka funkcjonowała całodobowo jako apteka określana jako "aryjska"; Tadeusz Pankiewicz mieszkał w getcie przez cały ten okres, natomiast trzy pracownice posiadały przepustki i opuszczały getto wieczorami.
W zespole pracującym podczas okupacji znajdowały się: Irena Droździkowska (pracowała od 10 września 1939 do 28 lutego 1951), Aurelia Czort z d. Danek (od 1 maja 1941 do 1 września 1945) oraz Helena Krywaniuk (od 5 grudnia 1941 do 31 października 1950). Obie studentki farmacji ukończyły studia po wojnie na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Apteka pełniła funkcje aprowizacyjne, pomocowe i kontaktowe. Bywała miejscem spotkań intelektualnej i artystycznej elity getta; odwiedzali ją m.in. Mordechaj Gebirtig, Abraham Neuman, dr Julian Aleksandrowicz, dr Bernhard Bornstein, dr Leon Steinberg oraz farmaceuci Emanuel Herman i Roman Imerglück. W aptece komentowano komunikaty, wymieniano informacje z prasy podziemnej i odbywały się biesiady oraz spotkania towarzyskie.
„Punktem zbornym po każdym wysiedleniu jest apteka. Wiadomo, że kto ocalał, ten pierwsze kroki skieruje do nas; tu czekają inni, tu zjawią się wszyscy z grona naszych przyjaciół, których los ocalił od śmierci.”
Znaczące działania pomocowe i losy po likwidacji getta
W aptece produkowano i wydawano m.in. farbę do włosów oraz luminal, który stosowano u dzieci ukrywanych poza gettem. Po zamknięciu poczty w getcie w grudniu 1941 apteka przejęła funkcję nieformalnego punktu kontaktowego z „aryjską” stroną miasta. Pracownicy przenosili korespondencję, przekazywali cenne przedmioty i szmuglowali żywność oraz leki.
W okresie masowych aresztowań apteka bywała schronieniem dla represjonowanych oraz ostatnim miejscem kontaktu przed wysiedleniami. W aptece ukryto kilkanaście starych i cennych tor oraz prywatne dokumenty powierzane Pankiewiczowi. Po likwidacji getta apteka nadal wydawała leki członkom Judenratu i Ordnungsdienstu; policja żydowska pobierała tam leki dla grupy około 300 więźniów. Po wojnie apteka kontynuowała działalność, a po kapitulacji powstania warszawskiego stała się miejscem spotkań artystów przybyłych z Warszawy.
Po wojnie i przekształcenie w muzeum
W 1951 roku apteka została znacjonalizowana i przemianowana na „Przedsiębiorstwo Państwowe. Apteka Społeczna nr 31”. Tadeusz Pankiewicz pozostał kierownikiem do końca grudnia 1953. W kolejnych latach kierownictwo pełnili mgr Jan Schnayder, mgr Stanisław Wójcikiewicz oraz ostatnia kierowniczka mgr Szarota Nowak. W 1967 aptekę przeniesiono do innego budynku, a w dawnych pomieszczeniach przez pewien czas działał Bar Nadwiślański.
W 1981 naczelnictwo dzielnicowe przeznaczyło dawną aptekę na muzeum. Towarzystwo Przyjaciół Dzielnicy Podgórze oraz grupa osób znających historię apteki zorganizowały Muzeum Pamięci Narodowej, które otwarto 22 kwietnia 1983 roku. Później apteka stała się oddziałem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W 2002 i 2003 przekazane fundusze pozwoliły na modernizację ekspozycji; w 2010 apteka została włączona do Trasy Pamięci razem z Fabryką Schindlera i Ulicą Pomorską. 16 marca 2013 otwarto nową ekspozycję stałą „Apteka Tadeusza Pankiewicza w getcie krakowskim”.
Informacje praktyczne
- Adres: Plac Bohaterów Getta 18, 33-332 Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: śr–nd 9:00–17:00
- Telefon: +48126565625
- Strona internetowa: muzeumkrakowa.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,5 (1 738 opinii)
